Aanpassingen aan de droogte

Veel planten die in de woestijn groeien planten zich voort door middel van het verspreiden van zaden. De zaden van deze planten kunnen extreem goed tegen droogte, en kunnen jarenlang in de bodem overleven. Bij voldoende regenval worden ze geactiveerd, en lopen de zaden uit. Het is dan zaak om heel snel plant te worden en nieuw zaad te produceren, voordat het weer zo droog is dat de plant afsterft. Deze explosie van plantengroei na regenval wordt ook wel "woestijnbloei" genoemd. Om te voorkomen dat bij de eerste druppels alle zaden al uit gaan lopen, met het risico dat het daarna droog blijft en de plant dus niet kan overleven, zijn er verschillende mechanismes om het ontkiemen van de zaden te vertragen. Zo is bv de wand van de zaden veel minder permeabel voor water dan bij soorten in nattere gebieden. Ook zijn er soorten waarbij na de eerste regenbui alles wordt voorbereid op ontkieming, en pas bij een tweede bui wordt het proces echt in werking gezet. Komt de tweede bui niet, dan zal het zaad dus nog niet ontkiemen.

Een andere aanpassing is de vorm van de bladeren: om de verdamping zo laag mogelijk te houden zijn de bladeren zo klein mogelijk. De bladeren zijn vaak ook gekruld, met de openingen waardoor verdamping plaatsvindt naar binnen gericht, en vaak zelfs opgerold tot een soort stekel. Veel soorten hebben bovendien in de wintermaanden andere, grotere, bladeren dan in de hete zomermaanden. Soms zijn in de zomermaanden de bladeren zelfs helemaal afwezig, en hebben de stengels bepaalde functies van de bladeren overgenomen. De bladeren hebben ook veel meer aders, waardoor het verlies aan vocht snel aangevuld kan worden, en zijn vaak voorzien van een was-achtige coating. Die coating maakt het blad lichter van kleur, waardoor het zonlicht gereflecteerd wordt en het blad koeler blijft. Ook bij deze aanpassing geldt weer dat er soorten zijn die in de wintermaanden "gewone" bladeren maken, en in de zomermaanden bladeren met coating. Veel soorten hebben ook lichtgekleurde haartjes op het blad, ook weer om het zonlicht te reflecteren. Daarnaast doen die haartjes ook dienst als "vangers" van waterdamp uit de omgeving van de plant.

Veel woestijnsoorten hebben een afwijkende vorm van photosynthese, waarbij de CO2-fixatie 's nachts plaatsvindt. Hierdoor hoeven de huidmondjes, waardoor CO2 naar binnen gaat, overdag niet open te staan wat weer gunstig is om verdamping tegen te gaan.

De bladeren van woestijnplanten hebben vaak speciale cellen die als waterreservoir dienen. Normaal gaan cellen die uitdrogen kapot, maar deze cellen vouwen dan als een accordeon in elkaar, en blijven onbeschadigd. Als er weer water aanwezig is zwellen ze weer op tot hun normale grootte. Door deze waterreservoirs kunnen de bladeren lange periodes van droogte doorstaan. Het kan lijken alsof zo'n plant vol met dode verschrompelde blaadjes zit, maar na een flinke regenbui zien de bladeren er ineens weer fris en gezond uit.

De stengels van veel soorten zijn ook aangepast: ze zijn vaak groen, en hebben de functie van de bladeren mbt de photosynthese overgenomen. Door geen bladeren te hebben is het oppervlak waar verdamping plaats kan vinden heel veel kleiner. Daarnaast maken veel sorten in de zomermaanden een soort witte wollige schors aan, die de photosynthesecellen beschermt tegen droogte en hitte.

Een bijzondere vorm van aanpassing is die waarbij de stam zich splitst, en elke afgesplitste stam zijn eigen wortels heeft. In een droog jaar zullen die delen van de plant afsterven wiens wortels niet voldoende water hebben kunnen vinden. De delen die wel water hebben gevonden blijven dan leven, waardoor de plant als geheel een veel grotere kans heeft om de droogte te overleven.

Nuttige planten

Woestijnvolkeren zijn altijd afhankelijk geweest van planten om te kunnen overleven. Planten kunnen een mogelijke drinkwaterbron aangeven (of zelf een bron van water zijn), ze worden gebruikt als medicijn en ze zijn een voedselbron voor mens en vee. Daarnaast wordt plantenmateriaal gebruikt voor het maken van matrassen, touw, beschuttingen en vele andere dingen.

Bedouienen kunnen vaak van grote afstand zien of ergens water te vinden is: ze zien het aan de soort planten die er groeien. Sommige soorten hebben bijvoorbeeld een hele hoge grondwaterspiegel nodig om te kunnen groeien. Als je die soort ergens ziet, dan weet je zeker dat er vlak onder het oppervlak water te vinden moet zijn. Ook als resten van deze soorten stroomafwaarts door een wadi zijn weggespoeld, is er met zekerheid te zeggen dat er stroomopwaarts een bron moet zijn. Dit soort informatie is voor woestijnvolkeren van levensbelang.

Van de eetbare woestijnplanten moeten de bladeren meestal eerst gekookt worden, maar er zijn een paar soorten waarvan de bladeren en jonge stengels ook als salade gebruikt kunnen worden. Sommige bloemknoppen kunnen ook gekookt worden, en smaken dan een beetje als artisjokken. Een aantal wortels kunnen rauw gegeten worden, maar de meesten worden in tijd geroosterd op een houtvuurtje. Tijm, oregano en marjoraan komen veel voor, en worden ook gebruikt bij het breiden van maaltijden. Een plant die veel voorkomt is Capparis Aegyptiaca. Hiervan worden de bloemknoppen en vruchtjes verzameld om deze in te maken met zout en azijn. Je krijgt dan een iets scherpere variant van de ons welbekende kappertjes. Een van de meest opvallende planten die je kunt tegenkomen in het voorjaar, is de woestijnmeloen: een bodemplant die grote gele "meloenen" maakt die er heerlijk sappig uitzien. Helaas zijn deze niet eetbaar, zelfs niet voor dieren.

Veel geurende planten worden gebruikt om drankjes te bereiden of om als smaakje aan thee toe te voegen. Deze drankjes worden door bedouienen gebruikt bij bv maagklachten, hoofdpijn en hoest. Bij maagklachten zie je ze ook vaak een handvol bloemen van een plant plukken, en die met water wegspoelen. We hebben het zelf geprobeerd, en het werkt echt. Mits je weet welke plant je moet hebben natuurlijk. Daarnaast zijn er planten waarvan bv de bladeren tot as verbrand worden, om die as daarna op een wond te doen voor een snelle genezing.

Woestijnvolkeren maken al duizenden jaren touw van plantenvezels. De touwen die de bedouienen in de Sinai maken van de bladeren van dadelpalmen, zijn zo goed als identiek aan de touwen die gevonden zijn in de pyramides. Touwen en draden van elke dikte kunnen gemaakt worden, van naaigaren tot kabels om een auto mee te trekken. De bladeren die hiervoor gebruikt worden moeten sterke vezels hebben, makelijk gesplitst kunnen worden, en moeten buigzaam zijn. In vrijwel alle oases in de Sinai staan dadelpalmen, en deze bladeren worden hiervoor dan ook het meeste gebruikt.